Chia đồ thừa kế trong nhà: cách nói chuyện khi nhiều người cùng muốn một món

Khi một người trong nhà mất đi, hoặc khi cha mẹ dọn về ở nhỏ hơn, gia đình phải chia lại đồ đạc. Phần lớn đồ thì dễ. Nhưng thường có vài món mà nhiều người cùng muốn — và chuyện đó có thể để lại mâu thuẫn kéo dài nhiều năm, thậm chí lâu hơn giá trị của chính món đồ.

Bài này bàn cách nói chuyện cho gọn. Đây là phần con người, không phải phần vật chất.

Hiểu vì sao chuyện này khó

Người ta hiếm khi tranh nhau vì giá trị món đồ. Phần lớn là vì món đó gắn với một ký ức, và tranh món đồ thực ra là tranh một chỗ trong câu chuyện gia đình.

Biết điều này thì cách nói chuyện đổi hẳn. Hỏi "tại sao anh muốn cái đó" mở ra nhiều hơn là tranh luận "ai xứng đáng hơn". Rất nhiều lần, hai người muốn cùng một món vì hai lý do khác nhau — và khi nói ra được lý do, họ tự tìm được cách chia.

Thêm một điều: chuyện này thường xảy ra đúng lúc mọi người đang buồn hoặc đang mệt. Lời nói lúc đó nặng hơn bình thường, và cũng được nhớ lâu hơn bình thường.

Làm trước khi bàn: ba việc

Thứ nhất, xem có di chúc hoặc dặn dò bằng văn bản không. Nếu có thì đó là căn cứ đầu tiên. Chuyện thừa kế có quy định pháp luật riêng, và với tài sản giá trị lớn hoặc khi gia đình không thống nhất được thì nên hỏi công chứng viên hoặc người có chuyên môn pháp lý — đừng tự suy từ lời kể hay từ thông tin trên mạng.

Thứ hai, lập danh sách. Đi một vòng, chụp ảnh từng món, ghi lại. Danh sách làm hai việc: ai cũng thấy toàn cảnh thay vì chỉ nhớ mấy món mình để ý, và nó ngăn chuyện món đồ biến mất rồi không ai biết nó đi đâu.

Thứ ba, tách ba nhóm: món có giá trị tiền bạc, món có giá trị kỷ niệm, và món chỉ là đồ dùng. Ba nhóm này nên được chia theo ba cách khác nhau, và trộn chúng vào một cuộc bàn là nguồn của phần lớn rắc rối.

Mấy cách chia thường dùng được

Lần lượt chọn. Xếp thứ tự rồi mỗi người chọn một món, xoay vòng cho tới hết. Cách này đơn giản, ai cũng thấy công bằng, và nó buộc mọi người phải xếp ưu tiên thật.

Mỗi người viết ra ba món mình muốn nhất rồi so danh sách. Thường thì phần lớn không trùng nhau, và chỉ còn một hai món phải bàn — nhẹ hơn nhiều so với bàn từng món từ đầu.

Bù bằng thứ khác. Người nhận món đắt hơn thì nhận ít món khác đi, hoặc bù bằng tiền. Cách này cần định giá, mà định giá thì nên nhờ bên thứ ba cho khách quan.

Giữ chung và luân phiên. Với vài món mang tính biểu tượng của cả nhà, có gia đình chọn cách để ở nhà thờ họ, hoặc luân phiên giữ. Cách này hợp với món không dùng hằng ngày.

Chia phần thay vì chia món. Một bộ ấm chén có thể chia; một bức ảnh có thể in thêm bản cho mỗi người. Nhiều thứ tưởng không chia được thì thực ra chia được.

Mấy câu nên tránh nói

• "Mẹ đã hứa cho tôi cái đó." — nếu không có gì bằng văn bản thì câu này không kiểm chứng được, và nó đặt người khác vào thế phải nghi ngờ người đã mất.
• "Anh có cần đâu mà đòi." — phán xét nhu cầu của người khác là cách chắc chắn làm cuộc bàn xấu đi.
• "Ai chăm nhiều hơn thì được nhiều hơn." — có thể đúng về mặt tình cảm, nhưng đem ra làm luận điểm thì nó mở lại một cuộc kể công mà không ai thắng.
• "Thôi tôi không lấy gì cả." — nói trong lúc bực thì thường hối tiếc sau, và nó cũng làm người khác khó xử.

Khi không thống nhất được

Vài hướng, xếp từ nhẹ tới nặng:

Tạm dừng. Không cần chia hết trong một buổi. Cất món đang tranh vào một chỗ trung lập, hẹn bàn lại sau vài tuần. Thời gian giải quyết được nhiều chuyện.

Nhờ một người ngoài cuộc mà cả nhà tin — một người họ hàng lớn tuổi, một người bạn của gia đình. Người này không quyết thay, chỉ giữ cho cuộc nói chuyện đi đúng hướng.

Định giá độc lập nếu vướng ở chỗ giá trị.

Hỏi người có chuyên môn pháp lý nếu là tài sản phải làm thủ tục sang tên hoặc nếu tranh chấp kéo dài.

Và một câu đáng tự hỏi: món đồ này có đáng để mất một mối quan hệ trong nhà không? Với phần lớn món, câu trả lời rõ ràng — và đó là câu hỏi đưa được nhiều cuộc bàn về đúng tỉ lệ.

Giữ phần kỷ niệm mà không cần giữ món đồ

Đây là cách hay được bỏ qua và nó giải quyết được nhiều trường hợp.

Chụp ảnh kỹ. Chụp món đồ ở nhiều góc, chụp cả chỗ nó từng đứng. Nhiều người sau này thấy tấm ảnh chỗ cũ có giá trị hơn cả món đồ.

Ghi lại câu chuyện. Món này ai mua, mua khi nào, dùng vào dịp gì. Ghi ra trước khi người biết chuyện không còn — đây là phần dễ mất nhất và cũng không mua lại được.

Giữ một phần. Một chiếc trong bộ, một mảnh vải, một trang trong quyển sổ.

Với nhiều người, khi phần ký ức đã được giữ lại đàng hoàng thì nhu cầu giữ chính món đồ nhẹ đi rất nhiều.

Sau khi chia xong

Ghi lại ai nhận món gì, có ảnh kèm. Việc này nghe khô khan nhưng nó tránh được chuyện vài năm sau có người nhớ khác đi — và trí nhớ thì luôn khác nhau.

Với món cần làm thủ tục sang tên, làm sớm chứ đừng để đó. Thủ tục để lâu thì phức tạp hơn, và quy định cũng thay đổi theo thời gian.

Tóm lại

Người ta hiếm khi tranh vì giá trị món đồ, mà vì ký ức gắn với nó — nên hỏi vì sao muốn sẽ mở ra nhiều hơn là tranh ai xứng đáng. Lập danh sách có ảnh trước khi bàn, và tách ba nhóm: giá trị tiền, giá trị kỷ niệm, và đồ dùng thường.

Chọn lần lượt, viết ba món muốn nhất, hoặc bù bằng thứ khác. Không thống nhất được thì tạm dừng, nhờ người ngoài cuộc, định giá độc lập, hoặc hỏi chuyên môn pháp lý. Và giữ phần ký ức bằng ảnh với câu chuyện — nhiều khi thế là đủ.